منی مرگ ءَ چی ءَ پریات ءُ زار اِنت   :   نبشتہ صدیق آزات

منی مرگ ءَ چی ءَ پریات ءُ زار اِنت  
هدا ءِ داتگیں ساهے در آتکگ
-کازی-
**

نبشتہ کار :  صدیق آزات

مبارک قاضی ئے مرگ ءئے ھال مرچی شنبہ ئے روچ 29 صفر 1445 ھ، ہمدپ گوں 16ستمبر 2023 ئے سباھا چہ واٹساپ گروپاں پہ من سر بوت۔ اِی بے باوریں ھال ئے اِشکنگاباز اَجکّہ بیتاں و دِلوں گُشت دْروگ ئی بات، بلے دیر نَگوْست کہ دگہ لہتیں دوست و ھمبلاں اِی دِلرنجیں ھال پہ من راہ دات۔ باز پَدرد بوتاں۔ من و مبارک قاضی چہ یک دومیا، پَندئے ھسابا، باز دئیر بیتگ اِں، بری وَھدئی چہ ھنبل و دوستاں یک دومی ئے نیاما دْروت و دْرھبات بیتگ۔ بلے منیگ و آئی ئے اَرواہ گوں یک دومیا ھور بیتگ انت۔ آئیا منا وتی اُستاد لیکئتگ، نزاناں چیا،منی نامءَ شئر پربستگ و پہ من راہ داتگ، بِلّی کہ چہ من باز شرتریں شائرئی بیتگ۔
چہ مروچیا دو ہپتگ پیسر منی مزنیں آپریشن ئی بیتگ و اَنگت بُندرُست نیاں کہ پرائیا اَلکاپیں پُرسنامہ ئی نبشتہ بکناں کہ آئی ئے لبزانکی بالاد ئے ہمدَرور ببیت، پمیشا وتی کوھنیں سرسِندیں نبشتانک ئی ئے لہتیں گچیں بَہر پہ وَتی دِلدوستیں مبارک قاضی ئے اَرواھا نَدْر کناں۔
****
مبارک قاضی مروچی مئے نیاما نیست انت، بلے آئی ئے پگر، آئی ئے سَسّا مدام بلوچ لبزانک ئے بے دَرورئیں گنج ئی مانیت۔
مبارک مئے دَور و باریگ ئے ھما پِربند کار انت کہ وَتی زِندا نامدار بوتگ، لَبزگر و شئیردوستانی دِلاں ایرنِشتگ و جہمنند بوتگ۔آئی ئے بلوچی و راجی سَتا ایش انت کہ آ گہگیر و بِہداریں بلوچ ئی اَت و چہ زوراکیں سردَستانی چاپلوسیا گِستا، وتا چہ آیانی چانیگ و دَپاران دور داشتگ۔ آ چہ ھما شائراں انت کہ زورگیرانی لٹ و ھیزران ئی ھم سگ اتگ انت و آیانی جیل و زنداناں ھم مہمان بوتگ، بلے زیردستی نہ منّئتگ۔
آئیا ماتیں سرڈگار ئے وش زیدیں کوچگ و بْراھدارین ھَلک و ھنکینانی پراھگ و میتگانی تَنکیں دَمکاں، گوں دِلدوستیں ھمبل و وَھدارین ھمگنگلیاں، دْراجیں شپ پاسی و شَپگولی دیوانان ، بَنگانی مَلار و تْرنداپانی ھنوشین موج و مَستیاں ھم دل نہ رَنجینتگ۔
مبارک قاضی ئے شائری ئےباروا تران کنگا پیسر باید بِگوشاں کہ دنیا ئے ھر کوھنین لبزانک و شائری ئے تہا دود و ربیئتی رھبند است کہ آ ماں نوکین لبزانک یا شائری ئے تہا یک رنگ و دروشمیا زاھر بنت۔ بلے وھدی لبزانک و شائری ئے تہا کوھنین لبزانک و شاٰعری ربئیت ئے ھبر کنگ بیت گڈا باریں نوکیں دئور و باریگ ئے شاعری تہا کوھنیں ربیئیتانی دروشم سازی لازم انت؟
ابید چہ کوھنیں ربئیتانی ھواریا نوکیں لبزانک یا شائری بوت نہ بیت؟ نوکین دئور و زمانہ ئے نوکیں شائریا ربیتانی رندگیری لازم انت؟
بازیں پُہتئویں لبزگرانی گْوشتن انت کہ اگر لبزانک یا شائری چہ وتی کوھنیں دود و داباں گِستا بہ بیت،گڈا ایوکا آ لبزانک یا شائری اِنّا، ھما کئوم ئے سرجمیں کئومی سما و سسا و زانت و زانشت چہ ھواریں راجی پگر و پنداشتا گِسر و گِستا بیت و راج چہ وتی راجدپتر و راجی سرگوستان ، چہ راجی ربئیتاں، چہ لَبز و زبان ئے بُنزہ و سرچَمّگا سرسِند و گِستا بیت۔ چہ ایشئیا راجی زند ئے تہا سربتگی و گمراھی پیدا بیت و کئوم وتی تاریخی تب و مئیل و ھیلاں ھم بیترانگ کنت۔
لبزانک و شائری بنیادم ئے راجی، راجدپتری تجربت، دید و مارشت ئے درشان انت۔ ھمی درشان ھنیگیں لبزانک یا شائریا گوں گوستگیں دئور و باریگ ئے لبزانک و شائریا و گوستگیں شائرانی مارشت و پنداشتاں ھمگرنچ کنت و چہ پِرگْوست Pastئے رَبئیت و رَستگیں نَکشاں وتی راھا گیشیناں، شائرییا نوکیں گوناپ و نوکیں رنگ و دْروشم دیاں کنت۔ ھَمُک کئوم چہ وتی پِرگْوست ئے لبزانکی و شائری تجربت و آموزشتاں نوکیں رِپک و ربئیت ھیل کنت و آیاں نوکین شائری ءَ تہا نوک ساچیں، نوک بُرّیں و نوکیں دروشمیا دَرشان کنت۔
بلوچی شائری ئے ھَک و دِلیں وانوک و گوشداروک پہ شئر و پربند ئے کِچّئو ئے کیل و کساس کنگا زبان ئے کلاسیک ئے نیمگا روانت۔ اگر پربند ئے تہا کارگیج بوتگیں لبزانی رِدوبند، گوں پِرگْوست (ماضی) ئے شائریا کارگیج بیتگیں لبزانی ردوبندا ھَمدپ مہ بیت، نگدگر و کِچّہ چین اِی ڈولیں پربندا "باگچین و لیگار” ھساب کنت۔
بلوچیں پربند کار ئیے پربندانی چَکّاسگا ما بلوچی کلاسیکی شائری ئےنیمگا بِرو اِن یا دگہ نیمگ ئی؟ بلَے من دیتگ کہ بازیں بلوچ نبیسکار ماڈرنز Modernism نوکساچی و نوک پِربندی ئے نیمونا نوکیں شائرانی پربند انی چَکاسگا بلوچ سرڈگار ئے رودراتکی پہناتا اردو زبان ئے رَندا کپتگ انت و روکپتی بلوچ سرڈگارا پارسی زبانیں شائرانی رندگیر انت۔۔ گوں پارسی زبانا بلوچی زبان ئے یک سیادی و ھمرشتگی است، بلَے گوں اردو زبانا بلوچی زبان ئے ھون ھم نہ جُش انت۔۔ اردو زبانا بلوچ ئے ھمبستگی پہ جَبر و زور اکی ئے سرا بوتگ۔ اِ ی زوراکی انگت است انت۔ من پہ بژن گْوشاں کہ بازیں نوکین بلوچ شائرانی شئیر و پربندانی ریس و پرّیس کنگا ما لازم اردو زبان ئے شاعرانی رندا بکپ اِن ۔۔ کہ گران و دِلکہریں راستی ایت۔ من پہ بژن گْوشان کہ بلوچ نبیسکار، شائر و لبزگر پارسی و اردو ئے لبزانکی شِردا مین انت و ھچ ڈولا وتا چہ اِی لِچ ئے شیرت و پیرتا گیشینت نہ کننت۔ گیشتر شائر و لبزگر نَستگ کلم و نَستگ زبان انت۔
بلوچی لبزانک ئے نوک ردوم گپتگین نَمبیپانِئیں ڈگارا نَستگ کلم و نستگ زبانیں نبیسکارانی انچیں ٹکّئیا جاہ جتگ کہ پہ بلوچی ئے نبشتہ کنگا آیانی پگر و پنداشت ئے ڈگار ھشکاوگ انت و آیانی بلوچی دانکدرا لبز ڈُکّال انت۔مبارک ھم انچش گْوش ایت:
شہر ئے دْرستیں مسیت پُرسیگ انت
پیش امامان اذان رَھن کتگ
کازیا پہ دَر آمدیں لبز ئی
جندئے شھدیں زبان رَھن کتگ
***
مبارک ایدگہ شائرانی ڈولا شئر پرنہ بندیت، شئر آئی ئے سماء و مازگا دَرّئہ رِچنت و دَرانگاز کننت۔ بگندئے اِی پیگمبری سرِشت ایت، بلے پیگمبر ھم بنی آدم انت۔
مبارک قاضی ئے ازمی سَسّا ساچی ئے بُنزہ و سرچمگ، ایدگہ اَسیل و بِھدارین ازمگرانی دابا ،آئی ئے وتی جند انت ۔ وتی پگر و سما ئے بُنھشت ئے ایرکنگا وتی پروَردگار وَت انت۔ چہ آئی ئے پربندانی اشکنگا پَدر انت کہ آ وتی جِند ئے بیگْوازیں شائری جبینا بیگْواہ انت و سرجمیں گیدیا وتی سماء و مارِشت ئے مزن گْورما مانروپان کنت۔ چہ مبارک ئے پربنداں من اِیش ھم مارتگ کہ برے وھدی لَبج ایت، جوَڑیت، گوں وتی جِندا ھبر کنت۔ آئیے بازیں پربند گْوشئے مونولاگ monologue انت۔
شهر شهر سر گپتاں، پہ وتی شوهاز ا من
انگــــتہ نیاں ســـرپد، زندگی ئے راز ا مــــــــن
چاریں روچاں امروز ئے، هرکس زَرّ ئے واهگدار
او ئے مــــن ببــاں قاضـــی، رَپتـــگاں نمـــــاز ا مـــــــن
بلوچی لبزانک ئے نوک رُدوم گپتگین نمبیپانِئیں ڈگارا، نستگ کلم و نستگ زبانیں نبیسکارانی انچیں ٹکّئیا جاہ جتگ کہ پہ بلوچی ئے نبشتہ کنگا آیانی پگر و پنداشت ئے ڈگار ھشکاوگ انت ۔ آیانی بلوچی دانکدَرا لَبز ڈُکّال انت۔بلے مبارک ئے پِربندانی وانگا سرپد بیتاں کہ پہ لَبز ئے بانداتا مبارک ھستومند انت۔
مئیگ و شمَئے زمانہ ئے گیشتر شائران، گلامی ئے بکشاتگین زورین رندگیریا پَہکین بلوچی زبان دو رَگیں، بے رِدوبندیں، بے سروبُنیں وام زُرتگیں، چِت و چینکیں لبزانی بوچدان ئی کتگ۔ ھَنّیگیں دورئے بازیں شائر و نبیسوکان گوں بلوچی زبانا باز ناھکّی کتگ۔ نامداریں نبیسوکانی زبان ھم اردو بلوچی ئے "دو رَگیں” گالوار ایت۔بلے وَھدے مبارک ئے پربنداں گوشدارئے گوشئے شُشتگ و پَہک و پالاتگیں لبز رَم رَما لُڈاں، جُنزان پرائیا پیداک انت و ماں پِربندانی تہا کارگیجیا مبارکا مِنّت کنان انت۔اِی ڈولا مبارک نہ تہنا اِی دور و زمانگ ئے، امام و پیشوا انت، لبز و پربند ئے پیگمبر انت۔۔
مبارک ئے شئرانی پِربَست و لَبزان پہ دْرِچ کمایَگ ئے داب گوں بلوچی زبان ئے تب و تئوش، بیھہ و سرشت و گِل و ھاکا چپسئتگ ۔۔ "وَسّاچ و زورساچ” نہ انت، "وَت رود” انت۔ نزاناں آ وَت چہ اِی راستیا زانتکار انت یا نہ۔۔ بلے اِی لَہتکین پربند کہ من دیتگ انت و وَنتگ انت، منی مارِشت ھمیش انت کہ مبارک پہ شئیرانی پربندگا، چو ایدگر پربندکاراں، زورچکّاسی نہ کنت و پہ لَبزانی شوھازا دَزموش نہ کنت
شائری ئے بُنگپ نہ دین و نیکراہی انت، نہ راجشناسی و راجدپتر نبیسی انت و نہ پَنت و سروسوج انت۔ شائری ئے سرھال ھرھما گپ انت کہ گوں بنی آدم ئے زِند و انسانی مارشتان ،گوں راجی زِند ئے جاوراں ھمگرنچ انت ۔ پمیشا مبارک وتی پربندانی تہا ڈیھہ و راجی زِند ئے نگیگ و نہ وَشّیں سرھال و سرگوستاں ھورت چاریت و آیاں پہ چابُکدستی ریس و پَرّیس کنت ۔ آ وتی وانوک و گوشداروکانی چاڑ و مُہاڑا زانت۔ ھمی ڈولا چہ "بلوچ باجواں” ھم سرنَگْوزیت و پہ لَہمیں شگان و پیگور، بی ریائیں رموز و ریشکند، آیانی چَمّاں پَچیت ۔
بازیں نامداریں بلوچ پِربند کاراں وتی بلوچی شائری ئے تہا بلوچی ئے بیھہ و رَبیئتی رَھبند یلہ داتگ انت و اردو شائرانی رندگیری و گیگان گیری کتگ- مبارک ئے پربنداں رَبئیت بزاں کلاسیکی رنگ و نوکی ئے ھوریں دروشم ٹِکّ و نشان و پَدّر انت۔ آ زند ئے جاوراں لَہم لَہما انچیں پئیم ئیا درانگاز کنت کہ دِل یکیمی و نااُمیتی ئے زیئم و آزگیں ٹپّانی پَدردیں مارشت درمان بہ بنت۔ آئی ئے پِربندانی لبز و لبزانی مانا، دوئیں دِلا اِئیر کپ اَنت و رندا لبز و مانا ئے نوکیں دَر پچ بنت۔ مں پدا گْوشاں کہ مبارک کازی ئے وانوک چہ زندئے دردانی درشانا پَدرد بیت بلے لِزّت گیپت ، چیا کہ مبارک آئیا دل یکیمیا نئلیت و ناُمیت نہ کنت، اِی پربندا بچار اِت:
راہ روت من رواں
واب گندان و مانا کناں
روچ شپ
واھگانی اَبدمانیں واب انت منی زندگی ئے متاء
مں چرئے مہر گنج ئے
زھیرانی بَندیگیا
چون دستکش باں
من ھمے کہ منی درد و غم گیش بنت
زِرد ئے ٹپ ریش بنت
(بلے) بیرگا وَش بنت ۔۔۔۔۔۔
وتی ھمی بیدَروریں لَبجانک دْروشم و جَوَڈانک تَہرئین گال دْرِچا دیما بران وتا اوست و اُمیت ئے مُہکمیں اوتاگا بندان کنت و پہ سُوب و پُرمرادییا دلجمی دنت۔۔۔ گْوش ایت:
زندگی ئے سِکینا منا مرگ دنت
بی مرادی ئےگم پہ من دِلبڈّی ایت
پْروش سوب انت پہ من ۔۔۔
نوبتانی غلام انت زمانگ منی، دِل نشانگ منی
بی گناہ، بی گناہ
بی گناہ من سزاوار دنیا ئیئیے
من بلے ۔۔۔ گوں ھمی جاوراں دانکہ انگت رواں
اوست و اُمیت ئے دامن نہ داتگ یلہ
زندگاں دانکہ نازاکیں اَرواہ روت
مُژدہ واراں، داں بے باوَریں ساہ روت
سرجناناں داں چم کار کنت، ساہ روت
ساہ روت، ساہ روت
مں رواں، مں رواں راہ روت مں رواں۔
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
مبارک ئے شائری شیرکن و تامدار ئین سئوت ایت و ہم یک پُر زیمل و دْرِچبند و ہمسنگئین لَبزانی انچین دَرّیچ ایت کہ وانوک و اِشکنوک ئے دِلگوشا ژَپّئیت و وتی نیمگا بارت، گُل و گْواڈگانی نُمہ دارئین باگا سارتئین سمین ئے نرم و نازرک و اِھوتئین ھَلوَت ایت، مُہرہُنڈال و مَزَن بُنڈئین دْرچکان بُنگْوج کنوکئین تْرُندئین سیہہ گْوات ایت (توپان ایت) ، سبز و مَلگزارئین شئیز وتَرکاہانی سرا نود شنزئے پالاتگئین تْرمپانی نَمب ایت، بَشی گْرند و گروک و تْرُندئین ہئور و ہارو ہیروپ ایت، ماہدَروَرئین کاڈانی کاگدئین لُنٹانی سرا لَہم و نازرکئین بہشتی بِچکند ایت، سنگدِل و مانمیاتکئین دِکتاتوری رژیمانی اذیتجاہانی تہا ساہداتگئین بیگناہ وبی میارئین گْوھمیرانی (شہیدانی) نمیرانئین چیہال ایت، ایردستئین کئومانی آجوئی و وَتواجہی ئے ترندئین نِہرّ و گْوانک ایت و گُلامی ئے زمزیل و سانکلانی پروشگ ئے پُرمَلار و پُرواکئین بیہار ایت۔ بنی آدم ئے راجدَپتر و راجی جُنزئے وَشتوارئین زیمل و موزیک انت۔
بچار اِت راجی لگتمالی و زورگیری ئے جاوَر و گُلامی ئےدَرد و جبر، زبہری و بی بَہری و بی مُرادیانی چیہالاں پہ وانوک و گوشداروکاں چتور تامدار کنت۔ وَتیگ و آیانی بژن و بَشبَشانی بُکچہا بَڈّا کنت، بلَے نہ وَت دِلیکیم بیت و نہ وَتی وانوکاں نااُمیت کنت:
ماھکان بانورئے دابا سمبھہ ایت
شپ کہ شنگینیت شپاریں مَہپراں
مں کپاں دوست ئے گم ئے آس ئے تہا
(بلے) جی پہ دردانی شراب ئے لِزّتا
درد وھدی گیش بنت دُردانگ ئے
یک توارے دائما گوشاں کپیت
چِست کناں چمّان و چاراں ھرگْورا
داںکہ چم دیستا نہ گْواہ ایت جمبرئی
(بلے) آسمانا دور اِستال ئے تْرپیت
زندگی ئے چَکش و زَپتیں جاوراں
۔۔۔۔۔۔
وتی ھبرانی ھلاسیا پیسر باید بِگْوشاں کہ درانڈیہی ئے بازین بدنَسیبیاں یک ئی ایش انت کہ وَتی سرڈگار ئے لبزانک و نبیسکاری ئے پُرگامیں پَندبُرّیا تہنا بیتگاں ۔ وَتی دْراجین جَلائیا، بلوچڈیھہ ئے بازیں لبزانکی ساچِست پہ من نہ رستگ انت ۔ بگندئے من بلوچ لبزانک و نبیسکاری ئے بینامیں سپاھیگ ئیان۔
مبارک قاضی ئے پِربندانی سرجمیں دپتر نئیکہ دیتگ انت و نہ آئی ئے شائری ئے باروا پُہتویں نبیسکار ئیئے نبشتانک ئی پہ من رسئتگ۔ گوں مبارک قاضیا منی آژنائی و پَجّاروکی چہ دوست ھنبلاں،چہ ماھتاکاں و چہ دوستانی نیمگا راہ داتگیں تواربنداں بیتگ ۔ البت 2014 ئے سالا گوں آئیا ٹیلپون ئے سرا دْروت و دْرواہ بات بیتگ۔ بلے لہتیں روچ پیسر یک ورنا ئیا آئی ئے سئے کتابانی پی ڈی اِف PDF سیاھگ پہ من راہ دات، چہ اِی کتاباں لہتین تاکانی وانگا، نامدارین عرب شائر و پلسوپ "ابولعلاء معری” ئے ترانگا کپتاں۔ آئیا گْوشتگ :
روئ زمینا دو نمونہ ئے مردم است اَنت، یک ئی ھما اَنت کہ دین ئے باوَرمند انت بلے بیزانگ و نا سرپد انت، دومی ھما اَنت کہ زانتکار و سرپد انت بلَے دین ئے باوَرمند نہ انت۔ اگاں اِی راست انت گڈا منی ھیالا روئ زمین ئے دومی نمونہ ئے سرپد و زانتکاریں مردم شرتر اَنت و بلوچانی یک و تہنائیں مبارک کازی چہ ھمایان یک ایت۔
ھَنیگیں پدریچ مبارک کازی ئے پگر و پِنداشت، ھورت گِندیں دیدانک و تیزیں مارشت ئے گْواز کنگا بیتوان انت،پمیشا لبزانک و شائری ئے پراہ و شائگانیں جہانا آئی ئے جاہ و درجہ ئے گیشینگ پہ آیان باز گران انت۔ بگندئے بلوچ راج ئے نوکیں زِہ و زات وَتا چہ ھَنیگیں لبزانکی مافیائے گِر و بند و لوپ و بَندشاں رَستگار کت بکنت و مبارک قاضی ئے جاہ و درجہئے گیشینگا سوبین ببیت۔
*****
بلوچ سِدّیک آزات